طنز نظامی گنجه ای، مرغِ تلخ آواز (نگاهی به گفتمان طنزآمیز و انتقادی نظامی گنجه ای بر اساس خمسۀ او)

در میان انواع ادبی، طنز متعهّدترین نوع ادبی است و هنگامی­ که در اثر شاعر یا نویسنده­ای به­ ظهور­می­ رسد، بن­ مایه هایی از تعهّد اجتماعی و اعتراض در اندیشه­ های او نمود ­می ­یابد. نظامی گنجه‌ای را نیز‌ می‌توان از شاعران طنزپرداز با گرایش‌های اجتماعی به­ شمار­آورد که با نگاهی اعتراض‌آمیز از طنز به­ منزلۀ ابزاری هنری برای بیان اندیشه ­های خویش و اصلاح ناهنجاری­ های اجتماعی بهره ­می­ گیرد. این پژوهش در پی دانستن ارتباط شرایط جامعه و روزگار نظامی در کنار منش و کنش خاصّ شاعر با گفتمان طنزآمیز و انتقادی اوست، بنابراین نویسنده می­کوشد پس از استخراج نمونه­ های طنزآمیز شعر او از خمسه، ویژگی­ های محتوایی و سبکی طنز او را بشناساند و در­نهایت شگردهای طنزآفرینی او را با نمونه معرفی­ کند. روند پژوهش به­ شیوۀ توصیفی­ ­تحلیلی است و با رویکردی انسان­گرایانه انجام­ می ­پذیرد. یافته‌های پژوهش نشان‌­می‌دهد که طنز نظامی، تراژیک است و نگاه معترض شاعر به جامعه و ظلم و بی­عدالتی آن، طنز او را به طنزی تلخ و گزنده تبدیل­ کرده و حالتی پنهانی و غیرمستقیم به آن بخشیده ­است. آگاهی اجتماعی شاعر، مضامین و حکایات طنزآمیز او را با بیان نتایج اخلاقی به پایان می­ برد. بستر مناظره جایگاه مناسبی برای طنز رندانه نظامی است و «روباه» و «کُرد» پربسامدترین تیپ­ های طنزآمیز شعر اوست.